آنچه در دنیای امروز مایه­ی موفقیت ملت­ها می باشد گذشته از وجود منابع و تلاش مردم برخورداری از مـــــهارت­های لازم برای استفاده­ی عاقلانه از آن منابع است.

امروزه در همه­ی کشورهای جهان به مسئله­ی آموزش علوم اهمیت زیادی می­دهند ، زیرا گردانندگان فردای جامعه­ی بشری ،امروز در پشت میزهای کلاس درس نشسته­اند و ایجاد آمادگی­های لازم در آن­ها بر عهده­ی من و شماست.

معلم و مربی به عنوان راهنما و عنصر اصلی در تعلیم و تربیت دارای نقش اساسی در فرآیند یاددهی – یادگیری است. این نقش از آن جهت مورد توجه قرار دارد که اهداف نظام آموزشی با هدایت و تدبیر و همت او محقق می­شود. واضح است که موفقیت یک معلم در تحقق یافتن اهداف تعلیم و تربیت به میزان موثر بودن و جذاب بودن فعالیت،ها و شیوه­های تدریس وی بستگی دارد. از یک سو بهبود کیفیت آموزشی، جز از طریق داشتن معلمین آگاه و دلسوز و توانمند در امر تدریس صورت نمی­پذیرد.

تفاوت بین معلم متخصص باتجربه و کارآمد و معلم غیر متخصص و کم تجربه این است که معلم با تجربه قبل از آموزش، در زمینه  فعالیت های آموزشی می­اندیشد وعناصر مهم و موثر بر آن را مورد بررسی قرار می­دهد و سعی می کند که از مجموعه امکانات در فرآیند یاددهی- یادگیری بهره­گیری مناسب داشته باشد . اما معلم غیرمتخصص و بی تجربه بدون اندیشیدن به نتایج و فرآیند فعالیت و بهره­جویی بهینه از امکانات ، شروع به تدریس می کند.

از این رو با توجه به اینکه تدریس یک نوع فعالیت تعاملی بین معلم و دانش آموزان است که به منظور تسهیل در یادگیری باید دارای نظم و ترتیب و هدفمند باشد،  می­توان دریافت که چنین فعالیتی نیازمند مراحل اجرایی بسیار دقیق و منظم است. مراحل اصلی در فرآیند تدریس طراحی آموزشی ، اجرا و ارزشیابی می­باشند. بدون شک یکی از مهمترین مراحل در فرآیند یاددهی – یادگیری طراحی آموزشی است ، زیرا که در واقع طراحی آموزشی نقشه­ی کار یک دبیر موفق و موثر است وخیلی دقیق اهداف و نوع فعالیت­های آموزشی معلم و دانش آموزان اورا ، هم چنین مواد و وسایل لازم برای آموزش را پیش بینی می­کند و راه رسیدن به مقصود نهایی آموزش را در پیش روی معلم و فراگیران قرار می­دهد.

در یک طرح درس خوب و تنظیم شده فاکتور های بسیاری از جمله روش تدریس مناسب باید مورد بررسی و توجه قرار گیرد و بدون دانش و آگاهی لازم انجام یک طراحی منظم و مفید آموزشی امکان پذیر نخواهد بود . زیرا در ارائه­ی یک طرح آموزشی، روش آموزشی قسمت های مختلف آن باید کاملا مشخص شود . استفاده از روش های فعال و نوین آموزشی سالهاست که مورد توجه دست اندرکاران تعلیم و تربیت قرار گرفته است و در بحثهای مفصل به مقایسه­ی روش­های نوین آموزشی (فعال) و روش­های سنتی (انفعالی و غیرفعال) پرداخته اند و به طور خلاصه می­توان گفت در این روش­ها دانش آموزان ، ضمن انجام فعالیت­ها و یا کسب تجربه ، خود در تولید مفاهیم شرکت دارند و به طور مستقیم نتایج هر تجربه را بدست می­آورند و در مقابل معلم راهنمای یادگیری است و به جای پاسخ مستقیم به پرسش­های دانش آموزان ، می کوشد با پرسش­های متعدد از دانش­آموزان ، آن­ها را به طرف پاسخ صحیح هدایت کند و به جای حل مستقیم مشکل دانش آموز، سعی دارد که طرح مسئله کند و دانش آموز را به اندیشیدن و فکر کردن عادت دهد.

از طرفی دانش­آموز با تمام افراد گروه به بحث و گفت­وگو می­پردازد و افراد در کنار هم کار می­کنند و در نتیجه بسیاری مطالب را از یکدیگر می­آموزند و معلم به دانش­آموزان پاسخ کلیشه­ای نمی­دهد و از روشهای پرسش و پاسخ سنتی دوری می­کند و سعی می­کند پرسش­ها به طریقی مطرح شود که قابل بحث در کلاس­ باشد و فقط دارای یک پاسخ نباشد تا فرصت گفت­وگو برای همه­ی دانش­آموزان فراهم گردد.

بنابراین می­توان گفت هدف از طراحی آموزشی فراهم کردن امکانات یادگیری است. به عبارت دیگر معلم قبل از شروع آموزش باید همه چیز را پیش بینی و آماده ساخته و برنامه­ی خود را بنویسد و در این راه اگر محتوا و روش آموزشی متناسب با هدف های آموزشی انتخاب و تنظیم نشود هرگز دانش آموزان به اهداف تعیین شده نخواهند رسید.

انتخاب روش تدریس در فرایند طراحی ، تعیین کننده­ی نوع وظایف معلم و زمینه ساز فعالیت­های دانش­آموزان در کلاس­های درس می­باشد چرا که شامل سازماندهی فعالیت­های آموزشی ، به کارگیری وسایل آموزشی ، اتصال حلقه­های یادگیری ، راهنمایی و هدایت گروه­های همیاری و نظارت و رهبری آموزش گروهی و انفرادی است. و از آنجا که تدریس فعالیتی هدفدار و تعاملی است ، راهبردها و شیوه های تدریس ابتدا باید به صورت معقول و منطقی تحلیل شوند و چهار عنصر : اهداف آموزشی ، سبک­های یادگیری دانش­آموزان ، محتوای آموزشی و امکانات موجود را در انتخاب روش تدریس خود مورد توجه قرار دهد و هرگز نباید بدون تحلیل موقعیت، روش آموزشی خاصی را در نظر گرفت. روش­های تدریس فعال (نوین) را می­توان در گروه­های زیر بطور خیلی خلاصه معرفی کرد:

   - روش تدریس تفحص گروهی(بحث گروهی): اساس کار این روش رسیدن به روحیه­ی جمعی برای کار کردن است و دانش­آموز باید برای ارائه­ی هر نظری درباره­ی مسایل و یا برای طرح سوالی درباره­ی یک رویداد یا یک شئ جستجو و کاوش کند و سپس اظهار نظر کند. این گونه تلاش­ها سبب به­دست آوری دانش و موفقیت بهتر و مطلوبتری می­شود.

   - روش تدریس کاوشگری ( تحقیق): هدف اساسی این الگوی تدریس تقویت فرآیندهای تفکر استقرایی و استدلال علمی است. زیرا طرفداران این روش انسان را به طور طبیعی محقق و پژوهشگر می دانند و بر این باورند که دانش­آموزان توانایی پیگیری فرایند تحقیق را دارند و معتقدند می­توان تحقیق کردن را به کودکان هم آموخت. بنابراین  هدف، وارد کردن مستقیم دانش­آموز به جریان تفکر و پژوهش علمی است.

   - روش تدریس آزمایشگاهی: این روش از سالیان دور برای آموزش علوم تجربی به­کار می رفت اما با توجه به اثر گذاری آن، امروزه در آموزش­های غیر از علوم تجربی نیز به کار می­رود. از ویژگی­های مهم آن این است که مرز ساختگی بین کلاس و آزمایشگاه و ذهن و عمل را بر هم می­زند. هم­چنین بر خلاف تصور عموم وجود آزمایشگاه به مفهوم استفاده از روش آزمایشگاهی نیست زیرا آزمایشگاه فقط می­تواند زمینه ساز باشد ولی مهم­تر از آن مهارت استفاده از روش تدریس است. زیرا هدف نمایان شدن خصیصه­های رخدادها و مواد ، تجزیه و تحلیل و ترکیب رخدادها و مواد و روابط بین آن­هاست.

   - روش تدریس ساخت­گرایی: ساخت­گرایی ریشه­ی عمیقی در فلسفه آموزش و پرورش دارد. ساخت­گرایان بر این باورند که یادگیرنده باید به صورت آگاهانه و به منظور معنا بخشیدن به انواع پدیده­های هستی اقدام به ایجاد ساخت­های ذهنی کند و از نظر آنها انسانی موفق است که بتواند بیشترین تفسیر را از هستی یا جهان داشته باشد. نظام نظریه­ی ساخت­گرایه، دانش­آموز را وامی­دارد که یادگیری و طرز یادگیری خود را شخصا به­عهده گیرد.

   - روش تدریس یادگیری تسلط یاب: هدف اساسی طرفداران این روش جهت دادن دانش­آموزان به سمتی است که در آن به سطح رضایت­بخشی از یادگیری و مهارت دست یابند و یکی از اهداف آموزش یکسان کردن بازده­های یادگیری یعنی همزمانی آموزش است و نتیجه­ی نهایی احساس رضایت درونی از یادگیری است.

- روش تدریس بدیعه­ پردازی (نوآفرینی): از دیدگاه سنتی خلاقیت امری ذاتی و غیر قابل آموزش است اما نظریه­پردازان این روش معتقدند که خلاقیت را در امور روزانه هم می­توان دید و می­­توان فعالیت های روزمره را خلاقانه کرد. زیرا خلاقیت، فعالیت پوشیده و اسرار آمیزی نیست. هدف اساسی بدیعه­ پردازی شکستن قواعد مرسوم و خلق باورها ، افکار و ...است.

   - روش تدریس یادسپاری: زندگی بدون حافظه بسیار نامطلوب و آزاردهنده است. به این دلیل انسانها راه­های مطلوبی برای یادسپاری اطلاعات برای خود پیدا می­کنند. هدف اساسی روش­های یادسپاری، ایجاد مهارت لازم برای دریافت درست اصول، مفاهیم، واقعیت­ها و ... می­باشد. اهداف آموزش و پرورش از طریق تسلط فراگیران بر محتوای علمی صورت می­گیرد و این ممکن نیست مگر این که به صورت معنا داری بتوانیم اطلاعات لازم را به یاد سپاریم.

   - روش تدریس ایفای نقش: در این روش تلاش می­شود به دانش آموز کمک شود تا معنا و مفهوم خویش را در درون فضای اجتماعی که در آن زندگی می­کند پیدا کند و نکات مبهم تصورات خود را در باره­ی وجود خویش با کمک گرفتن از گروه­های اجتماعی روشن کند. هدف اصلی در این روش کمک به یادگیرنده است تا شخصیتی متفاوت از خود بسازد و این مهم را در قالب آنچه در مواد درسی پیش­بینی شده است پیدا کند.

   - روش تدریس مبتنی بر نظریه­ی فراشناخت: فراشناخت یعنی « آگاهی داشتن بر نظام شناختی و کنترل هدایت آن» و معمولا شناخت را مترادف با تفکر می­گیرند. پس فراشناخت را می­توان آگاهی بر جریان تفکر هم تعریف کرد. هدف این روش کمک به دانش­آموز برای اندیشیدن و پرورش مهارت فکر کردن است. زیرا اگر فرد بتواند در فرایند عملیات شناختی خود، آگاهی­داشته باشد و از آنچه در حافظه دارد مطلع گردد می­تواند مطلوبترین شکل انتقال اطلاعات را بروز دهد.

منابع:

- طراحی آموزشی ، دفتر آموزش­های نظری و پیش­دانشگاهی.

- آموزش مهارت­های یادگیری ، ترجمه­ طاهره­ رستگار و حسین دانش­فر.

- روش­های نوین تدریس ، دکتر محمد احدیان.

- آشنایی با یادگیری از طریق همیاری ، ترجمه مجید ملکان و طاهره رستگار.